روز جهانی عصای سفید نقطه عطفی برای بازخوانی مسیر حرکت جامعه نابینایان از حاشیه به متن است. سازمان بهزیستی در رویکرد نوین خود، گذار قطعی از حمایت‌های تسکینی به توانبخشی توانمند ساز، دسترس‌پذیری همه‌جانبه، اشتغال پایدار و حکمرانی مشارکتی را آغاز کرده است.
رویکردی که در آن، خودِ جامعه هدف در تصمیم‌سازی حضور دارد و "عصای سفید" از یک ابزار حرکت، به نشانه هویت، توانمندی و مطالبه گری تبدیل می‌شود.
بر اساس برآوردهای بین‌المللی، حدود ۲۸۵میلیون نفر در جهان با انواع اختلالات بینایی زندگی می‌کنند که دست‌کم ۴۰میلیون نفر از آنان نابینایی مطلق دارند.
عمده علل این آسیب‌ها شامل آب سیاه، آب مروارید، رتینوپاتی دیابتی، اختلالات مادرزادی و ژنتیکی و حوادث ترافیکی و محیطی است؛ عواملی که بخش عمده آن‌ها با پیشگیری، غربالگری زودهنگام و مداخلات درمانی قابل کنترل، مهار یا کاهش است.
شیوع معلولیت در جامعه جهانی حدود ۳.۶درصد و در ایران حدود ۳.۴درصد برآورد می‌شود.
نزدیک به ۱۱درصد افراد جامعه بنوعی با محدودیت‌های عملکردی درگیرند.
در حال حاضر ۲۵۴,۵۱۵نفر از افراد دارای آسیب بینایی تحت پوشش مستقیم خدمات سازمان بهزیستی قرار دارند.
تفکیک شدت آسیب نشان می‌دهد ۳۳درصد خفیف، ۲۷درصد متوسط، ۳۱درصد شدید و ۹.۰۹درصد خیلی شدید هستند.
ترکیب جنسیتی نیز ۶۴درصد مرد و ۳۶درصد زن است.
یکی از تحولات اساسی سال‌های اخیر، حضور تشکل‌ها و نخبگان دارای معلولیت در ارکان تصمیم‌گیری است.
انتصاب دبیر ستاد هماهنگی و پیگیری مناسب‌سازی کشور از میان افراد دارای معلولیت و حضور دائمی تشکل‌ها در جلسات، نمونه‌ای از این رویکرد است.
از تیرماه گذشته، توسعه شبکه‌های ملی بعنوان بازوی تصمیم‌سازی سازمان کلید خورد و تاکنون مجوز ۱۱شبکه ملی تخصصی صادر و فعال شده است؛ از جمله شبکه ملی افراد دارای معلولیت آسیب بینایی، شنوایی، جسمی-حرکتی، کانون و مراکز مثبت زندگی، انجمن عالی مراکز توانبخشی، شبکه ملی مراکز و کلینیک‌های مددکاری، اعتیاد، تسهیل‌گران، زنان سرپرست خانوار، اشتغال و حمایت از کودکان کار.
برنامه ملی غربالگری و پیشگیری از تنبلی چشم کودکان ۳ تا ۶ سال، از سال ۱۳۷۵تاکنون برای بیش از ۶۴میلیون و ۹۵۰هزار کودک اجرا شده است.
در این مسیر، ۴۲۱,۸۱۵کودک مبتلا به تنبلی چشم شناسایی و مداخلات زودهنگام دارویی، عینک و تمرین درمانی دریافت کرده‌اند.
دستاورد این برنامه، نجات قطعی دست‌کم ۵۰۰هزار کودک از کم‌بینایی مزمن و نابینایی مطلق بوده است.
در سال اخیر نیز ۳,۱۱۸,۴۲۳کودک غربال شدند و ضریب پوشش ۸۵درصدی جامعه هدف محقق شد.
در حوزه پیشگیری از معلولیت‌های ژنتیکی، مراکز مشاوره ژنتیک از ۹ استان اولیه در سال ۱۳۷۶به ۱۷۲مرکز فعال دولتی و غیردولتی در سراسر کشور توسعه یافته است.
بیش از ۲,۲۸۴,۶۳۰نفر در برنامه‌های پیشگیرانه، آگاه‌سازی و مشاوره‌های ژنتیک پوشش داده شده‌اند و ۱۳,۲۷۷نفر از خدمات تخصصی مشاوره ژنتیک، آزمایش‌های تشخیصی و راهنمایی‌های پیش از ازدواج و بارداری بهره‌مند شده‌اند.
پکیج آموزشی دو جلدی "آنچه باید برای پیشگیری از معلولیت‌ها بدانیم" نیز در حوزه‌های سلامت عضلانی-اسکلتی، بینایی، شنوایی، مشاوره ژنتیک و سوانح ترافیکی تدوین شده و ۳۸,۹۷۲نفر از مددجویان تحت پوشش از این آموزش‌ها بهره‌مند شده‌اند.
تشخیص بهنگام، ارزیابی بر پایه طبقه‌بندی بین‌المللی عملکرد(ICF) و مداخلات اولیه، ستون فقرات توانبخشی نوین است.
کمیسیون‌های پزشکی تعیین نوع و شدت معلولیت، کودکان زیر ۶سال و خانواده‌های آنان را به چرخه‌های مداخله، مشاوره روان‌شناختی، تحرک و جهت‌یابی، پرورش حواس جایگزین و آموزش مهارت‌های زندگی مستقل ارجاع می‌دهند.
در کنار قریب به ۳,۵۰۰مرکز آموزشی و توانبخشی عمومی، ۲۷مرکز تخصصی روزانه ویژه نابینایان و کم بینایان به ارائه خدمات آموزشی، بریل آموزی، کار با نرم‌افزارها و سخت افزارهای گویا و مهارت‌های زندگی می‌پردازند.
از سال ۱۴۰۴تمام کودکان بهره‌مند از خدمات مراکز روزانه آموزشی-توانبخشی خانواده و کودک مبتلا به اختلال بینایی، تحت پوشش کامل یارانه دولتی قرار گرفتند.
سرانه یارانه ماهانه هر کودک به ۷میلیون و ۳۰۰هزار تا ۸میلیون و ۵۰۰هزار تومان ارتقا یافته است.
در حوزه تجهیزات کمک توانبخشی هم، تخصیص ۱.۴همت برای تأمین تجهیزات و وسایل توانبخشی، زمینه بهره‌مندی بیش از ۱۴,۰۰۰نابینا و کم‌بینا را فراهم کرده است.
سهم ۱۰درصدی کل اعتبارات تجهیزات سازمان به حوزه آسیب بینایی اختصاص یافته و بودجه آن از ۱,۰۰۰ میلیارد ریال در سال ۱۴۰۴ به ۱,۴۰۰ میلیارد ریال در سال ۱۴۰۵ ارتقا یافته است.
۱۳,۳۱۴نفر از اقلام اختصاصی شامل عصای سفید استاندارد، بهدید، بهساز، برجسته نگار، ساعت و ماشین‌حساب گویا، نرم افزارهای صفحه‌خوان و وسایل آموزشی بریل بهره‌مند شده‌اند.
مجتمع فرهنگی-توانبخشی نابینایان رودکی نیز با تولید صدها جلد کتاب صوتی و بریل در حوزه‌های عمومی و تخصصی، در توزیع استانی نقش مؤثری دارد.
چهار کارگاه تخصصی برای نابینایان در مجتمع رودکی برگزار شده و دوره‌های مهارت آموزی ارتباطی، فعالیت‌های روزمره زندگی و فناوری اطلاعات با همکاری سمن‌ها نزدیک به ۱۲,۰۰۰نفر را پوشش داده است.
تغییر الگوی بازتوانی به توانبخشی اجتماعی و فعال، از طریق تجهیز ۱,۱۶۰ تا ۱,۳۶۰ مرکز توانبخشی به "اتاق هنر" و راه‌اندازی ۱۳۴تا ۱۴۳پایگاه هنر در مناطق روستایی دنبال می‌شود.
خدمات نمایش‌درمانی، موسیقی‌درمانی و هنرهای تجسمی در ۱۷مرکز تخصصی به ۷۸۵فرد دارای اختلال بینایی ارائه شده است.
حمایت مستمر از ۲۰گروه نمایشی حرفه‌ای نابینایان در سراسر کشور، حضور در جشنواره‌های منطقه‌ای و ملی و حمایت از اجرای عمومی تورهای نمایشی و رویدادهای بین‌المللی از دیگر اقدامات است.
حمایت از هنرمندان شاخص نابینا در رشته‌های مجسمه سازی، سفالگری و فیروزه کوبی و پیگیری راه‌اندازی "خانه‌های هنر" در مراکز استان‌ها نیز در دستور کار قرار دارد.
تدوین سرفصل‌ها و ایجاد گرایش‌های مشاوره و روان‌شناسی بالینی منطبق بر نیازهای اختصاصی افراد نابینا و خانواده‌های آنان، گامی دیگر در این مسیر است.
خدمات مبتنی بر جامعهCBR با پوشش ۸۷,۶۸۹نفر از افراد دارای اختلال بینایی در مناطق روستایی و حاشیه‌ای، ضریب نفوذ بالای ۹۰درصد را تجربه می‌کند.
۹۰۶نفر از آسیب‌دیدگان شدید بینایی در بستر خانواده خدمات مراقبتی، پزشکی و بازتوانی دریافت می‌کنند و ۵۶۱نفر از خدمات مراقبت و همیاری در محل سکونت بهره‌مند هستند.
خانه‌های حمایتی با ساختار شبه‌خانواده نیز برای ۱۰۰نفر از افراد دارای معلولیت بینایی خدمات متناسب ارائه می‌دهند و ۱,۶۱۵نفر از افراد نیازمند مراقبت مستمر مقیم در مراکز شبانه روزی، از حمایت‌های سازمان بهره‌مند هستند.
از مجموع ۵۰,۰۰۰فرصت شغلی ثبت شده سازمان در سال گذشته که ۶۰درصد آن متعلق به جامعه افراد دارای معلولیت بود، ۱۲درصد به افراد دارای آسیب بینایی اختصاص یافت و برای بیش از ۶,۵۹۲نفر از نابینایان و کم بینایان فرصت شغلی مستقیم و پایدار ایجاد شد.
تسهیلات بانکی اشتغال‌زایی به نزدیک به ۶,۰۰۰متقاضی نابینا پرداخت شده و ۴,۲۲۱نفر از نابینایان از خدمات مرتبط با اشتغال بهره‌مند شده‌اند.
این مسیر، نشان‌دهنده آن است که توانمندی نابینایان، در سایه فرصت آفرینی و رفع موانع، به مشارکت اقتصادی پایدار تبدیل می‌شود.
روز جهانی عصای سفید، فرصتی برای بازنمایی توانمندی‌ها و درخشش نخبگان نابینا و کم‌بینا در عرصه‌های علمی، فرهنگی، ورزشی و مدیریتی، و در عین حال ارزیابی دقیق تکالیف حاکمیتی و بین دستگاهی در مسیر فراگیر سازی و دسترس پذیری همه جانبه جامعه است.
بدون شک، تحقق زندگی سالم، پویا و شکوفا برای این عزیزان، تنها با عزم ملی، اجرای کامل قوانین و مشارکت فعال خودِ جامعه نابینایان ممکن است.
انشاءالله.
نظر شما